05.08. 2024 06:20

Անցյալ տարվա տագնապալից ձմեռնամուտին բերկրալի էր արվեստասեր հային ազդարարել, թե նոր թատրոն է ծնվել Երևանի մի բանուկ խաչմերուկում: Հանդիսավոր բացմանը ցուցադրված բեմադրությունը հավաստիացրեց, որ ծնունդն այդ քանակ ավելացնողներից չէ սոսկ: Որակ էլ է բերում: Արվեստային մոռացվող, կորսված կարծվող որակներ: Վերջին քառամյակում Հայաստանում կայծկլտացին ու անհետացան շատ թատերախմբեր՝ թատրոն-ստուդիա, պարզապես ստուդիա և այլ անվանումներով, առանց իրենց հետևից ափսոսանքի զգացումներ թողնելու: Ինչ է վիճակված այս մեկին:

***

Քաղաքային մետրոպոլիտենի հարավային վերջնակետին կից տեղադրված թատրոնը, ինչպես վայել է իր կոչմանը, գետնի տակ է: Լույս աշխարհի հետ առնչվում է նեղլիկ, ապակեպատ անցուղիով, որի արտաքին դռները հրապուրիչ ոչինչ չունեն։ Եթե մարդիկ խմբված չլինեն, կարելի է կողքից անցնել ու չնկատել: Լուսազդեր առայժմ չկան: Երբ կլինեն՝ անհայտ է: Կտավապատ տախտակին խիտ տառերով շարված ներկայացումների ցանկը վկայում է իրենց «ապրանքը» մատուցել չիմացողների անփորձությունը, թե անփութությունը։ Ինչ փույթ, քանի որ թատրոնում կան հանդիսականին աթոռին գամող բեմադրություններ: Նշանակում է՝ առկա են իսկական բեմադրիչ ու դերասան։ Ավելի ճիշտ՝ բեմադրիչներ, որոնց գերխնդիրն է դրամատուրգի խոհը, հույզը դերակատարների հետ միասին ու նրանց միջոցով հասցնել դահլիճ։ Գլխավոր ռեժիսորն է Ծատուրյանը, անուն, որ երկու տասնամյակ լսել ենք Սունդուկյան թատրոնից: Դերասաններից մի քանիսը քաջահայտ են ոչ միայն մայր բեմից, այլև ռադիո և հեռուստաթատրոնից, համերգային ելույթներից՝ Աննա Էլբակյան, Լալա Մնացականյան, Ազատ Գասպարյան: Գեղարվեստական ղեկավարն է Վիգեն Ստեփանյանը:

Ներեցեք, ի՞նչ նոր թատրոնի մասին է խոսքը,- առարկելու է արվեստասերը,– կարելի՞ է որպես նորույթ հրամցնել որոշ ժամանակ հրապարակում չերևացող հին ծանոթներին: Հանդիսականի ընկալմամբ, անշուշտ, այդ անունները մոռացված չեն: Անտեսված, մերժված էին նրանք իրենց արվեստակից ղեկավարությունից։ Բեմարվեստում անհաղթահարելի մի օրենք կա՝ եթե մարդուն զրկեն դեր ու բեմադրությունից, չի իմացվի՝ ո՞վ է իրավացի՝ քեզ գործ չտվող մերժողը, թե չստացողը։ Եվ աստիճանաբար բեմական գործիչն իր դիմաց տեսնում է որակազերծման, ապամասնագիտացման ուրվականը: Օրինակներ որքան ուզեք հայ թատրոնի վերջին տասնամյակների պատմության մեջ։

Մետրո թատրոնում հանգրվանածները նրանցից են, որ Սունդուկյանի բեմում տիրող հակաարվեստային վիճակի մասին բազմիցս խոսեցին նաև մամուլով, վաստակեցին սովետի երջանկահիշատակ մակնիշներից ամենագնայունը՝ «կլյաուզնիկ», եթե մարդ փորձում էր արդարության հասնել: Մշակույթի նախարարը չանսաց ոչ երկու տասնյակ ստեղծագործողների բողոքին, ոչ թատերագետ-մասնագետների կարծիքին, ոչ ակնբախ իրողությանը, որ տեսնում են ամենքը Հայաստանում: Թատրոնի ղեկավարությունը մնաց իր բազկաթոռին, դահլիճի աթոռները՝ առաջվա պես թափուր: Խաղացանկը ուղտի պոչի պես ոչ երկարում, ոչ կարճանում էր, բայց հետո խուզվեց Ն. Ծատուրյանի բեմադրություններից։ «Անտաղանդ - ամբարիշտները» միավորեցին իրենց ուժերն ու արվեստի կարոտը, աշխատեցին, չորս ամսում պատրաստեցին երկու ներկայացում, վերանայեցին-լրացրին երրորդը, միացան նորավարտ և քիչ փորձառու այլ դերասանների հետ և ստեղծագործում են անվհատ: Չի նշանակում՝ անհոգս: Աղքատությանը դիմագրավել դյուրին չէր 1992-ին, իսկ 93-ին՝ առավել ևս: Պաշտոնապես խումբը լուսավորության նախարարության գեղարվեստական դաստիարակության կենտրոնի հաստատությունն է, մանուկների ուժերով մանուկներին ծառայելու միտում ուներ: Եվ այդպես ստեղծվել էր անդրանիկ բեմերկը, ըստ Թումանյանի «Տերն ու ծառան» հեքիաթի: Ամենօրյա ներկայացումներ տվող խմբի պարագան ուրիշ է և ակնկալում է սնուցման մշտահոս ակունք: Ահա նրանց անունները, որոնք բարեգործական հիմունքներով ստանձնել են այդ մշտականությունն ապահովելու բեռը, Հայպետառբանկ, ԻԿԱ առևտրա-միջնորդային կենտրոնը՝ «Հանգույց», «Առագաստ» հայ-շվեդական ֆիրման, «Մարիեն» ֆիրման, Երևանի մետրոպոլիտենը: Հուզիչ է հատկապես ճարտարապետ Լևոն Գևորգյանի անձնական ներդրումը: Նա անվարձահատույց նախագծել է այս ինքնատիպ թատերասրահը, որպիսին Հայաստանում չէր եղել: Եթե նրա գաղափարը տիրաժավորվի, նման մետրո թատրոններ կարող են բացվել քաղաքի հակառակ ծայրին՝ դիցուք, «Բարեկամություն» կանգառի ընդարձակ ստորգետնյա տարածքներում: Յուրաքանչյուր փոքր ժողովրդի կողմից խելամտություն է ազգային ընթացիկ խաղացանկի նպատակադիր կազմավորումը: Ներկա շրջանում այդ գաղափարը սկզբունքային կշիռ է ստանում, որպեսզի նախորդ տարիների պակասները լրացվեն արագությամբ, խումբը առիթ է ընծայել երեք հայ թատերագիրների հրապարակ իջնել իրենց նոր պիեսներով: Խաղացանկի երեք անուններն են՝ ամերիկահայ թատերա- կան գործիչ ու գրող Հրանտ Մարգարյանի «Եվ երկինքեն երեք աթոռ ինկավ...» կատակերգությունը, Անահիտ Աղասարյանի «Ուիլլի, Տիտի, Ջիգ և երեքն էլ մի աղջիկ» մելոդրամը և Վիգեն Ստեփանյանի բեմականացրած «Տերն ու ծառան»։ Սփյուռքահայի մասնակցությունն իբրև Մետրո-թատրոնի հիմնադիր - անդամ խորհրդանշական է գրական-թատերական առումով: Եթե Հայաստանի ամեն թատրոն պարբերաբար տեղ տա սփյուռքի մեկական պիեսի, տասնամյակներ անց հազիվ թե կարողանանք անցյալ «պարտքերը մարել»: Հ.Մարգարյանի գործն ունի ժանրա-թեմատիկ առավելություն իբրև քաղաքական երգիծանքի նմուշ, որպիսին անցյալ տասնամյակներում խորհրդային գրողների կողմից մտածվել անգամ չէր կարող, ուր մնաց բեմադրվել: «Ուիլլի, Տիտի, Ջիգ և բոլորն էլ մի աղջիկ» դրաման Ա. Աղասարյանն ստեղծել է ԱՄՆ-ի դասականների՝ Հեմինգուեյ, Սարոյան, Թեննեսի Ուիլյամս, արձակ ու դրամատիկ երկերի վերամշակմամբ, նախատեսված, երևի, խմբի երկու առաջատար դերասանների համար: Տարբեր հեղինակների երկերի նման միահյուսումը, հնում տարածված էր, կոչվում էր «կոնտամինացիա»: Երբ դրամատուրգը «տանից» է (Աղասարյանը միաժամանակ թատրոնի գրական բաժնի վարիչն է), կարելի է ակնկալել, որ մեզանում անտեսված սովորույթը ավանդույթ դառնա: Ունենք Հ. Ներսիսյան, Ա. Ավետիսյան, Թ. Սարյան, ունենք Կ. Խաչվանքյան, Մ. Մկրտչյան, բայց ո՞ր հայ թատերագիրը նրանց անհատականությամբ ոգեշնչված պիեսներ ստեղծեց: Նույնիսկ դրամատուրգ Վաղարշյանը դերասան Վաղարշյանի մասին չմտածեց, խմբի սիրված դերասանների համար գրվող, ընտրվող թատերկերի բեմադրությունը շահեկան է ոչ միայն թատրոնի համար: Հանդիսականին թատրոն վերադարձնելու հավելյալ այդ խայծից չօգտվելը պարզապես անհասկանալի է:

Չարքաշ աշխատավորության ներկայացուցիչներ ընտրելով խաղացանկի հերոսներ, Մետրո-թատրոնը նրբանկատություն է ցուցաբերել՝ գիտակցական թե ներզգացությամբ: Այսօրվա հային հուզող քաղաքական ու տնտեսական խնդիրների արծարծումը, ժանրային բազմազանությունը դիպուկ են՝ երկու ծիծաղ ու մեկ թախիծ, ծիծաղներից մեկը՝ իմաստաշատ, ինտելեկտուալ ծանրույթի խայթոցներով, մյուսը՝ դյուրամարս բանահյուսական:

 Պրոբլեմատիկա- արդիականությամբ հանդերձ, երեք տարբեր կենսական նյութ ու միջավայրեր, ազգային նկարագրեր և ապազգային ընդհանրականի օրենքներով գծված կերպարներ:

Կա՞ն այդ հատկանիշների համարժեքները բեմադրությունում:

***

Տարբեր ռեժիսորների առկայությունը կարող է թվալ առաջադիր խնդիրների հաջող լուծման պայման: Յուրաքանչյուրը նրանցից ընտրում է սեփական հակումներին ներդաշնակ պիես և ապահովում նրա լավագույն իրագործումը: Միշտ չէ արվեստում նման տրամաբանությունը հաղթանակում:

Վիգեն Ստեփանյանի գործը պիտի դյուրացված լիներ նրանով, որ Թումանյանի «Տերն ու ծառան» ինքն է բեմականացրել։ Եվ կարող էր ծառայեցնել իր գրական աշխատանքը ապագա ռեժիսուրային։ Ինչպես և՝ ընդհակառակը: Դյուրությունը խաբուսիկ է, քանի որ այդ մասնագիտությունները տարբեր ելակետ ունեն, տարբեր նպատակներ են հետապնդում և, իբրև կանոն, չեն հաջողվում նույն մարդուն, եթե նա չի կոչվում Մոլիեր, Վիլար, Գրենվիլ-Բարկըը...

Դրամատուրգ Վ.Ստեփանյանը «Տերն ու ծառայում» սյուժետային շրջադարձեր փնտրելու և կարճլիկ զրույցը գործողությամբ հարստացնելու փոխարեն ավելացրել է գործող անձերի թիվը, որ գործողության չեն մասնակցում, այլ դիտողներ են սոսկ: Ավելորդ են «կոմենտատորների» դերում մնացած երկու ծաղրածուները, որոնք ամեն հայի մանկուց հայտնի սյուժեն կանխավ պատմելով, լիովին զրկում են հանդիսանքը ֆաբուլային հետաքրքրությունից: Դրամատուրգիական հենքում չներբերած զավեշտը ռեժիսորը մտածել է լրացնել թատերական հնարանքներով՝ մասսայական տեսարաններ (որ պատկերում են գյ